Coraz więcej kobiet choruje na cukrzycę. Przekłada się to także na ilość kobiet w ciąży z cukrzycą. Od razu zaznaczę, że tym wpisie pominę diabetyczki z cukrzycą typu 2 czy tupu 1, które wiedzą już o swojej chorobie i (bardziej lub mniej) świadomie podejmują decyzję o potomstwie. Statystyki wskazują, że nawet u 10% potencjalnie zdrowych ciężarnych kobiet wykrywa się cukrzycę ciążową pierwszy raz w ciąży i to do nich chciałabym skierować ten post.

Cukrzyca ciążowa może pojawić się u każdej kobiety w ciąży, a jej przyczyny nie są oczywiste. Naukowcy wciąż prowadzą badania i próbują dociec, dlaczego kobiety doświadczają cukrzycy w ciąży, a także u jakich kobiet choroba występuje częściej. Teoretycznie najczęściej cukrzycę ciążową wykrywa się u kobiet, które obarczone są pewnymi czynnikami ryzyka, takimi jak:
– wiek powyżej 35 roku życia
– nadwaga lub otyłość
– nadciśnienie tętnicze
– występowanie w rodzinie cukrzycy typu 2
– zespół policystycznych jajników
– wielorództwo
– cukrzyca ciążowa w poprzednich ciążach
– urodzenie dziecka o masie ciała powyżej 4 kg.
Istnieje jednak grupa kobiet, u których nie stwierdza się wcześniej absolutnie żadnych czynników ryzyka cukrzycy ciążowej, a mimo tego w ciąży mają wykrytą cukrzycę. Zatem nie ma jakiejś sprawdzonej reguły. Moja osobista przyjaciółka urodziła 2 córki, nie miała żadnych czynników ryzyka, a w pierwszej ciąży wykryto u niej cukrzycę. Kiedy zaszła w drugą ciążę, była załamana i przewidywała, że na pewno będzie powtórka z rozrywki, ale nic takiego się nie wydarzyło – druga ciąża przebiegła prawidłowo, bez cukrzycy.

Jak wykrywa się cukrzycę ciążową? – test obciążenia glukozą

Z racji tego, że cukrzyca jest coraz bardziej powszechna wśród kobiet w ciąży, badanie w kierunku cukrzycy wykonywane jest obecnie rutynowo u każdej ciężarnej pomiędzy 24 a 28 tygodniem ciąży. Badanie to polega na podaniu ciężarnej glukozy (75g) rozpuszczonej w wodzie i obserwowaniu reakcji jej organizmu, czyli wydzielenia insuliny oraz szybkości regulacji poziomu cukru we krwi i szybkości wchłaniania się glukozy do tkanek. Po wypiciu roztworu glukozy mogą pojawić się nudności i zawroty głowy. Obserwacja możliwa jest dzięki pobraniu próbki krwi (żylnej) i oznaczeniu poziom cukru po jednej i po dwóch godzinach od wypicia glukozy. Pacjentka do czasu pobrania obu próbek nie może spożywać pokarmów, wykonywać wysiłku fizycznego, przyjmować leków ani przyjmować płynów.

Jeśli wynik odbiega od normy i cukry są od niej wyższe, rozpoznaje się cukrzycę ciążową. W tabeli poniżej znajdują się kryteria rozpoznania cukrzycy ciążowej (wg Zaleceń PTD 2017,  IADPSG 2010 i WHO 2013):

Czasami zdarza się, że cukrzyca ciążowa jest rozpoznawana już w pierwszym trymestrze ciąży – stąd tak ważne jest, by regularnie wykonywać badania laboratoryjne. Jeśli w pierwszym trymestrze wartość cukru we krwi na czczo u ciężarnej jest podwyższona, lekarz wcześniej niż standardowo, kieruje ciężarną na test obciążenia glukozą.

Kryteria rozpoznania cukrzycy w pierwszym trymestrze są takie same, jak w późniejszym okresie (patrz tabela powyżej).

Skąd się bierze cukrzyca w ciąży?

Przyczyny i ryzyko wystąpienia cukrzycy ciężarnych są wciąż badane, nie ma jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie, jednak za główny powód wystąpienia tego stanu uważa się zmiany hormonalne zachodzące w organizmie kobiety w czasie ciąży. Ciąża to okres totalnego rozchwiania hormonalnego i wzmożonej ich produkcji.

Winą obarcza się głównie hormony produkowane przez łożysko, które mogą wywoływać insulinooporność, czyli zmniejszoną wrażliwość tkanek na insulinę. Insulina to hormon niezbędny do regulowania poziomu cukru we krwi, biorący też udział w metabolizmie białek i tłuszczy. Nadprogramowe kilogramy u ciężarnej także mogą potęgować zjawisko insulinooporności w organizmie. Ponadto, w ciąży wątroba kobiety zaczyna wydzielać większą ilość glikogenu, hormonu który jest przeciwstawny do insuliny i jest zamieniany w organizmie na glukozę, niewspółmiernie do możliwości trzustki, która nie jest w stanie zaspokoić zwiększonego zapotrzebowania organizmu na insulinę. Może wówczas dochodzić do rozwoju cukrzycy ciążowej. Najczęściej pojawia się ona w drugim lub trzecim trymestrze ciąży i z reguły (ale nie zawsze) ustępuje od razu lub kilka tygodni po porodzie.

Kobiety, które miały wykrytą cukrzycę ciążową, w przyszłości bardziej są narażone na cukrzycę typu 2. Zdarzają się też przypadki, kiedy cukrzyca ciążowa nie ustępuje po porodzie, wtedy najczęściej okazuje się, że to choroba autoimmunologiczna, cukrzyca typu I.

Jakie powinny być glikemie w ciąży? – normy

Wybór metody leczenia zależy od wyników poziomu glikemii. W pierwszej kolejności przyszła słodka mama otrzymuje glukometr, czyli niewielkie urządzenie służące do samodzielnych pomiarów cukru we krwi. Wybór glukometrów, a także innych sposobów sposobów mierzenia i kontrolowania poziomów cukru jest całkiem spory, dla świeżo rozpoznanej cukrzycy ciążowej nie ma to na początku znaczenia, jednak przyszła mama powinna skrupulatnie prowadzić dzienniczek pomiarów zapisując zarówno skład posiłków, jak i poziom glikemii w godzinę po każdym posiłku. Na tej podstawie można obserwować reakcje organizmu i szybko reagować na wszelkie nieprawidłowości odpowiednio modyfikując terapię. Obecnie za docelowe uznaje się następujące wartości glikemii w ciąży:
— na czczo i przed posiłkami: 70–90 mg/dl (3,9– –5,0 mmol/l)
— maksymalna glikemia w 1. godzinie po rozpoczęciu posiłku: < 140 mg/dl (< 7,8 mmol/l)
— między godziną 2.00 a 4.00: > 70–90 mg/dl (> 3,9– –5,0 mmol/l).

Reasumując, cukry przyszłej mamy powinny się kształtować pomiędzy 70 a 140 mg/dl.

Diagnoza – cukrzyca ciążowa i co dalej?

Kobiety u których zdiagnozowano cukrzycę ciążową powinny niezwłocznie skonsultować się z lekarzem diabetologiem i pozostać pod jego kontrolą do końca ciąży. Lekarz ginekolog powinien skierować do odpowiedniego ośrodka – najczęściej w Przychodniach Diabetologicznych przyjmuje lekarz, który może prowadzić ciężarną z cukrzycą ciążową. Trudniej mają pacjentki z cukrzycą z przed ciąży, te muszą się udać do ośrodka referencyjnego. Prawdę mówiąc, nie mi oceniać czy to ma sens (dla mnie nie ma, bo wolałabym chodzić do lekarza, który mnie zna od lat i prowadzi, zamiast w ciąży poznawać nowego diabetologa z ośrodka referencyjnego), ale dla kobiety w ciąży szybka konsultacja i ogarnięcie tematu cukrzycy, to kluczowa sprawa.

cukrzyca ciążowa

Dieta cukrzycowa, od czego zacząć?
Podstawową formą leczenia cukrzycy w ciąży jest dieta, która powinna dostarczać właściwą ilość składników pokarmowych. Idealnie, jeśli dieta ciężarnej jest opracowana indywidualnie, biorąc pod uwagę między innymi wzrost, wagę czy aktywność fizyczną przyszłej mamy, jednak nie oszukujmy się, nie wszystkie mamy mogą sobie pozwolić na regularne konsultacje u dietetyka. Dlatego tak ważna jest świadomość tego co jemy i własne obserwacje. Podstawową zasadą przy komponowaniu posiłków jest to, by były różnorodne, czyli zawierały zdrowe węglowodany (np. zboża, kasze, ryż), białko (np. mięso, ryby, strączki) i dobre tłuszcze (np. oliwa). Przy cukrzycy ważne jest, aby wybierać produkty o niskim indeksie glikemicznym, czyli takie które nie powodują gwałtownego skoku poziomu cukru po ich spożyciu. Do takich produktów zaliczają się na przykład warzywa, orzechy, grube kasze (jęczmienna czy gryczana), pełnoziarnisty makaron czy razowa mąka.

Techniki kulinarne odpowiednie dla przyszłej mamy

Bardzo ważny jest sposób przyrządzania posiłków. Warto używać technik kulinarnych, które nie zwiększają kaloryczności potraw i produktów i pozwalają na zachowanie możliwie największych ilości wartości odżywczych – referowane są gotowanie w wodzie, gotowanie na parze, pieczenie w folii/pergaminie, przyrządzanie potraw z rusztu, grilla. W ciąży zdecydowanie unikamy smażenia potraw, szczególnie w głębokim tłuszczu. Trzeba pamiętać, żeby makaron, ryż i kasze gotować tak, aby nie były rozgotowane, bo wtedy znacznie szybciej podnoszą poziom cukru we krwi. To samo tyczy się warzyw – np. rozgotowana marchewka ma bardzo wysoki indeks glikemiczny, podczas gdy surowa – niski. Im produkt mniej przetworzony, tym lepszy, ale to zasada nie tylko dla kobiet ciężarnych.

Regularne spożywanie posiłków

Organizm dziecka pobiera składniki odżywcze przez całą dobę, dlatego w ciąży trzeba jeść regularnie, co 2-3 godziny. Najczęściej są to trzy główne (trochę większe) posiłki i 3-4 niewielkie przekąski. Posiłki nie powinny być zbyt obfite i obciążające układ pokarmowy, dlatego lepiej zrezygnować z tłustych i ciężkich dań oraz opanować się przed zjedzeniem zbyt dużej porcji. Głównym celem jedzenia w ciąży jest stały dowóz energii i składników odżywczych do organizmu matki i maleństwa.

Jakie produkty należy ograniczać przy cukrzycy ciążowej?

Nie ma co się oszukiwać – najlepiej zupełnie odstawić cukier i słodycze, a przynajmniej mocno ograniczyć ich ilość. Na liście produktów, na które trzeba uważać, znajdują się także owoce, ze względu na zawartość fruktozy – naturalnie występującego w owocach cukru. Dopuszcza się dwie porcje owoców po ok. 100g, jednak najlepiej do posiłków przed godziną 15-tą (późnym popołudniem i wieczorem lepiej zrezygnować z owoców, żeby uniknąć ryzyka hiperglikemii). Ograniczenia warto wprowadzić także w przypadku mleka, które zawiera laktozę (rodzaj cukru prostego, który często mocno podbija w górę wynik na glukometrze). Przyszłe mamy z cukrzycą mleko powinny zastąpić jogurtem naturalnym lub kefirem czy maślanką. Zapominamy o mleku na śniadanie. Laktoza w połączeniu z poranną insulinoopornością to niemal pewna hiperglikemia (zbyt wysoki poziom cukru we krwi).

Aktywność fizyczna odpowiednia dla ciężarnych

Aktywność fizyczna dla kobiet z cukrzycą ciążową nie różni się od zaleceń dla kobiet ciężarnych bez cukrzycy. Należy jednak mieć na względzie, że przy cukrzycy, aktywność fizyczna jest jeszcze bardziej pożądana. Umiarkowany wysiłek fizyczny pomaga obniżyć glikemię. Najczęściej polecanymi formami aktywności dla kobiet w ciąży są spacery, nordic walking czy pływanie. Wybrany sport musi być bezpieczny dla mamy i dziecka, z ograniczonym ryzykiem przewrócenia się czy potencjalnych urazów (w ciąży zmienia się środek ciężkości, łatwo na przykład o wywrotkę na rowerze, co może nieść poważne skutki dla bezpieczeństwa ciąży). Przed podjęciem jakichkolwiek aktywności w ciąży należy konsultować się z lekarzem prowadzącym, który określi czy i jaka aktywność fizyczna jest dla danej kobiety, w danym momencie ciąży wskazana.

Co jeśli mimo diety cukry są zbyt wysokie?

Jeśli mimo stosowania odpowiedniej diety i aktywności fizycznej nie udaje się osiągnąć odpowiednich poziomów glikemii o poranku czy też w ciągu dnia po posiłkach, wtedy włącza się insulinę. W ciąży nie stosuje się przeciwcukrzycowych leków doustnych, gdyż nie są odpowiednio przebadane w badaniach klinicznych. To oczywiste, że lepiej nakłuć się raz dziennie igłą podając lek bezpieczny, niż przyjmować tabletki, które mogą spowodować jakiś niepożądany efekt u dziecka. Insulina to hormon obniżający poziom cukru we krwi, który z pewnością nie wpłynie negatywnie na rozwijające się dziecko. Dawki muszą być ustalone indywidualnie, nie ma jednego uniwersalnego schematu, który można dopasować do każdej kobiety z cukrzycą ciążową. Tutaj trzeba zaufać lekarzowi prowadzącemu i stosować się do jego zaleceń. Nie można jednak całej odpowiedzialności zrzucać jedynie na lekarza, który daje tylko wskazówki, a de facto to kobieta ciężarna na co dzień zmaga się z cukrzycą, powinna obserwować swój organizm, jego reakcje na różnego rodzaju posiłki, dawkę insuliny, a także przewidywać, co może się stać na przykład po zjedzeniu drożdżówki.

igła w penie do podawania insuliny cukrzyca

Zdaję sobie sprawę, że większość kobiet wzbrania się przed insulinoterapią ze względu na konieczność podania jej podskórnie. Insulina jest bardzo delikatnym hormonem białkowym, który ulega uszkodzeniu w przewodzie pokarmowym i spożyta w formie doustnej (której nie ma) po prostu nie zadziała, więc iniekcja pod skórę to jedyny sposób jej podania. Jeśli obawiacie się podawania sobie insuliny, zobaczcie jak wygląda igła (6mm) i pen (urządzenie do podawania insuliny). Podanie insuliny nie wymaga wkłucia w żyłę (to jeden ze stereotypów), a podaje się ją podskórnie np. w ramię, udo czy brzuch. To niemal nie boli, jeśli higienicznie i regularnie wymienia się igiełki. Nic strasznego.

Ucz się na własnych błędach

Jeśli zjedzenie pachnącej drożdżówki i popicie jej ciepłym mlekiem spowodowało wysoki cukier, to następnym razem lepiej opanować ciążową zachciankę. Raz ok, stało się, ale jeśli ktoś ciągle popełnia ten sam błąd i nie wyciąga z niego wniosków, to jest to bynajmniej dziwne. Warto zapisywać jakie potrawy nie powodują wyskoków i do nich wracać i sporządzić sobie taką własną, osobistą czarną listę produktów, których unikamy. Dla jednych będzie to np. mleko z rana, dla innych jakiś owoc, który wyjątkowo źle wpływa na poziom glikemii. Dzięki temu łatwo opracować też swoje własne patenty np. mogę zjeść kawałek lekkiego sernika bez spodu, jeśli później pójdę na godzinny spacer (to jest przykład!). Nie ma jednej recepty dla wszystkich – organizm każdej kobiety jest inny i inaczej reaguje na spożywane produkty. Oczywiście można kierować się indeksem glikemicznym, ale każdy organizm reaguje inaczej. Warto mieć tego świadomość i brać odpowiedzialność za swoje decyzje żywieniowe. I mamie i dziecku  to wyjdzie na zdrowie.

Na pocieszenie jeszcze dodam, że większość kobiet z cukrzycą ciążową wraca do normalnych glikemii po urodzeniu dziecka i/lub po okresie połogu. Ciąża trwa tylko 9 miesięcy i cukrzyca wraz z nią najczęściej mija.. Moja nie minie po ciąży, ale o ciąży z cukrzycą przedciążową napiszę Wam już wkrótce. W moim odczuciu jest wiele gorszych chorób od cukrzycy, ale tej też nie wolno lekceważyć. Czasem potrafi nieprzyjemnie zaskoczyć.